Giriş
Arkadaşlar — gelin şu kelimeyi birlikte biraz kurcalayalım: lügat. Belki günlük sohbetlerimizde “bir şeyin lügat karşılığı” diye geçiyor ama acaba gerçekten bu sözcük ne demek, kökeni nerelere uzanıyor, ve biz bugün ne kadar farkında olarak kullanıyoruz? Hadi bir fincan kahve eşliğinde eski Türkçeye doğru küçük bir yolculuğa çıkalım, dilin labirentlerinde birlikte dolaşalım.
—
“Lügat” Kelimesinin Kökeni ve Eski Türkçedeki İzleri
“Lügat” kelimesi Arapça luĝa(t) (لغَة) kökenlidir ve Türkçede “söz, kelime”, “sözlük” anlamlarından biri olarak kayıtlıdır. ([Mynet][1]) Osmanlıca kaynaklarda “lügât / lügat / luĝat” biçiminde yazılmıştır. ([luggat.com][2])
Eski Türkçede ise “söz varlığı” ya da “kelime hazinesi” gibi anlayışlara denk düşen yaklaşımlar vardır; örneğin Divânu Lugâti’t‑Türk’ün (1072–1074) içinde, Türk lehçeleri ve sözlükçülük açısından “lügat” fikrinin ilk örneklerinden biri sayılabilir. ([turkbitig.com][3])
Bu bakımdan “lügat”, yalnızca bir sözlük değil; dilin, kültürün, söz dünyasının kapısını aralayan bir anahtar gibi düşünülebilir.
—
Günümüzde “Lügat” Ne Demek?
Bugün “lügat” sözcüğünü duyduğumuzda aklımıza genellikle “sözlük” geliyor — bir dilin kelimeleri, anlamları, kullanım biçimleri… TDK’ya göre “lügat”: “kelime sözlük”; ayrıca “bir dilin kelimelerinden oluşan kitap” olarak tanımlanmıştır. ([Habertürk][4])
Ama biraz derine indiğimizde fark ediyoruz ki, kelimenin anlamı sadece kitabı değil; bir dilin o anki “kelime hazinesi”, halkın konuşma biçimi ve değişen yaşam koşullarıyla birlikte yeni anlam katmanları kazanıyor.
Mesela, bir yerel ağızda kullanılan sözcüklerin “genel lügata” aktarılması fikriyle kullanılması, dilin toplumsal yönünü de vurguluyor: “Bu diyalekt dediğimiz mahallî sözleri umûmî lügate aktarmak da kabildir.” örneği bunu gösteriyor. ([Mynet][1])
Yani “lügat” bir sabit şey değil; yaşayan, genişleyen, kültürle birlikte dönüşen bir yapı.
—
Lügatın Beklenmedik Alanlarla İlişkisi
Düşünün: “lügat” sözcüğü sadece dilbilimci için değil, bizler için de bir metafor haline gelebilir. İşte birkaç örnek:
Dijital çağda “dijital lügat”: Emojiler, internet argo kelimeleri, sosyal medya memleri… Bunlar aslında modern “lügat”ımız. Yeni sözcükler, yeni anlamlar, hızla evrilen dil.
Marka ve kültür sözlüğü: Bir şirketin ya da bir topluluğun kullandığı özel kelimeler, jargonlar da “mini lügat” gibidir. Mesela gamification dünyasında “XP”, “loot”, “level up” gibi terimler iş dünyasında karşılık bulmaya başlıyor — bir nevi kendi lügâtımız var.
Kültürel hafıza ve lügat: Eski Türkçede yer alıp bugüne ulaşamamış kelimeler, kaybolan anlamlar… Bir dilin lügati aynı zamanda kültürel miras demek. ([Türkoloji Araştırmaları Merkezi][5])
Kişisel lügat: Her birimizin kendi yaşamına dair kullandığı “anlam yüklediğimiz” özel sözcükler var. Bu da dilin kişisel boyutuna işaret ediyor: herkesin bir “lügatı” var.
—
Geleceğe Bakış: Lügatın Potansiyel Etkileri
Gelecekte “lügat” kavramı nasıl değişebilir, ne gibi etkiler doğurabilir?
Yapay zeka ve dilin evrimi: AI, çeviri sistemleri, otomatik sözlükler lügatı yeniden tanımlıyor. Hızla değişen dil, yeni kelimeler, otomatik olarak güncellenen sözlükler… “Lügat” dediğimiz şey artık sadece basılı kitap olmayacak.
Dil çeşitliliği ve “küçük lügat”ların korunması: Yerel lehçeler, ağızlar, söz varlıkları hızla yok oluyor. Gelecekte bu tür “küçük lügat”lar dijital ortamda kayıt altına alınmazsa kaybolabilir. Böylece dilin zenginliği azalabilir.
Kültürlerarası lügatlar: Küreselleşme ile birlikte sözcükler başka dillere geçiyor, farklı anlam kazanıyor. Lügatlar artık uluslararası bir hâl alıyor: bir Türkçe sözcük İngiltere’de yeni anlamıyla kullanılabilir.
Eğitim ve bilinç düzeyi: “Lügat” kavramını bilen bireyler, dilin farkında olarak kullanıyor. Gelecekte bu farkındalık daha yaygın olabilir; insanlar günlük dilin kökenine, anlam katmanlarına daha meraklı olabilir.
—
Sonuç
“Lügat” diyince belki sadece “sözlük” geliyor aklımıza ama aslında çok daha derin bir şeyle karşı karşıyayız: dilin, kültürün, bireyin ve toplumun aynası. Eski Türkçedeki izlerinden günümüzdeki biçimlerine ve gelecekte bizi bekleyen değişimlere kadar uzanan bir yolculuk bu. Arkadaşlar, dil sadece iletişim aracı değil; geçmişimiz ve geleceğimizle bağımız. “Lügat” dediğimizde aslında o bağın bir köprüsünü söylüyoruz.
İsterseniz, “lügat” kelimesinin Eski Türkçede ender kullanılan eş anlamlılarını ya da “Divânu Lugâti’t‑Türk”’te geçen özel örneklerini de birlikte keşfedebiliriz — ne dersiniz?
[1]: “Lügat ne demek? Lügat kelimesinin TDK sözlük anlamı nedir?”
[2]: “lugat – Osmanlıca Türkçe Sözlük, lügât, لغت – Luggat”
[3]: “Dîvânu Lugâti’t-Türk”
[4]: “Lügat Ne Demek, Ne Anlama Gelir? Lügat Kelimesi TDK … – Habertürk”
[5]: “SÖZ VARLIĞI – cu.edu.tr”